Column: Malevitsj, Russische iconen en religie in moderne kunst

Ik bracht afgelopen najaar een bezoek aan het Ikonenmuseum in Kampen. Nederland telt niet veel musea voor religieuze kunst en ik was dan ook erg benieuwd naar dit museum. Het museum ligt midden in het centrum van het Hanzestadje, dat overigens sowieso een bezoekje waard is. Ik ben gefascineerd door de Russische iconenkunst vanwege de moderne kunstenaar Malevitsj, daarover later meer.

Het Ikonenmuseum

Heel vroeger was het gebouw, waarin het museum zich bevindt, een klooster. De reformatie ging echter ook niet aan Kampen voorbij. Kampen werd een protestants bolwerk. 425 jaar later werd het dus een museum. Bijzonder om Oosters-orthodoxe kunst in een katholiek gebouw in een protestantse stad te zien hangen.

Over Oosters-orthodoxe kunst is in Nederland weinig bekend. Het museum is dan ook uniek in zijn soort. De collectie bestaat enkel uit iconen – afbeeldingen van Jezus, Maria of andere heiligen, geschilderd op een paneel volgens bepaalde richtlijnen – die op een laagdrempelige, esthetische manier worden tentoongesteld. Er is dus geen voorkennis nodig om het museum te bezoeken!

russisch icoon
Een Oosters-orthodox icoon in het Ikonenmuseum Kampen.

Oorsprong en vervaardiging

De Oosters-orthodoxe, Russische icoon, heeft haar oorsprong in de Byzantijnse traditie. Later ging men in Rusland op eigen voet verder. Iconen zijn onlosmakelijk verbonden met het Oosters-orthodoxe leven. Het zijn in wezen vensters, waarmee via de heiligen tot God kan worden gebeden.

Het schilderen van de iconen is een religieus ritueel. Het gaat gepaard met bidden en vasten. Ook moet de schilder de canon – een boek met schilderwetten – volgen. Bovendien wordt volgens de traditie alleen gebruik gemaakt van natuurlijke materialen. Belangrijke werken worden voorzien van edelmetaal of bladgoud.

Verwonderen over Oosterse kunst

Het museum heeft de juiste balans gevonden tussen enerzijds educatie en anderzijds esthetiek. De geschiedenis, vervaardigingstechniek en cultureel-maatschappelijke waarde van de iconen worden al in de introductie duidelijk. Daardoor begrijpt de bezoeker het belang van de werken en kan ze op waarde schatten.

russisch icoon 2
Oosters-orthodox icoon in het Ikonenmuseum Kampen.

Het museum is netjes ingedeeld, keurig verlicht en de objecten hangen tegen een witte achtergrond, waardoor een echte “white-cube”-beleving ontstaat. De bezoeker vraagt zich dan af: kijk ik hier naar oeroude religieuze kunst, of is dit moderne kunst? In hoeverre is die oude Russische kunst eigenlijk nog actueel?

Malevitsj en zijn icoon

In de kunstgeschiedenis wordt maar weinig gesproken over de invloeden van religie op moderne kunstenaars. Toch zijn deze inspiratiebronnen essentieel geweest voor de ontwikkeling van moderne kunst. De Russische kunstenaar Kazimir Malevitsj (1879 – 1935) stelde dat kunst een gevoel moest oproepen. Hij keerde zich daarmee tegen het constructivisme van o.a. De Stijl, die stelden dat kunst bijvoorbeeld een sociaal of politiek doel moest dienen.

Wereldberoemd werd zijn werk “Zwart Vierkant”, uit 1915. Het zorgde voor een revolutie in de kunst, net als bijvoorbeeld het urinoir (“Fountain”) van Duchamp. Malevitsj zei over Zwart Vierkant: “het vierkante vlak geeft het begin aan van het suprematisme, van een nieuw kleurrijk realisme als een soort van abstract scheppen”.

MALEVITSJ expo
“Zwart Vierkant”, in de hoek van de ruimte, tussen andere werken van Malevitsj tijdens een vroege expositie.

Dit suprematisme was het geesteskind van Malevitsj: door middel van abstracte vormen moesten gevoelens worden opgeroepen. Lang heeft de opkomende moderne kunst in communistisch Rusland echter niet mogen duren. Rond 1930 begon Stalin de culturele vrijheid in te perken en mocht kunst alleen nog propagandistisch voor het communisme zijn.

Kunst als religie

Malevitsj meende dat hij met zijn suprematisme een “lijntje naar God” uitwierp. Malevitsj zag zijn werk dan ook het liefst op de plek waar de belangrijkste Oosters-orthodoxe ikoon in de Russische huiskamer hing: de gouden hoek. Zo serieus nam Malevitsj de religieuze lading van zijn kunst dus. Hij zag zijn werk als “het gelaat van God”.

rothko chapel
De Rothko-kapel in Houston, Texas. Een oecumenische gebedsruimte met werken van Rothko.

Na de Tweede Wereldoorlog werden kunstenaars in onder andere de Verenigde Staten beïnvloed door het gedachtegoed van Malevitsj en dus indirect door de Russiche iconografie. Abstract Expressionist Barnett Newman laat in de titel van zijn meesterwerk “Cathedra” duidelijk blijken waar zijn werk voor staat: Cathedra betekent “Zetel van God”. Rothko kreeg de opdracht een oecumenische kapel te vullen met zijn gelaagde werken, welke met bijna dezelfde toewijding zijn geschilderd als de Oosters-orthodoxe iconen.

cathedra barnett newman
“Cathedra”, Barnett Newman, Stedelijk Museum Amsterdam. De bezoeker staat “letterlijk” voor “de troon van God”.

In de éénentwintigste eeuw is het Alain de Botton die zegt dat musea “de leemten opvullen die door de teloorgang van het geloof zijn ontstaan”. Joost Zwagerman schreef meerdere essays en boeken over spiritualiteit in de kunst.

Conclusie

Terug naar Kampen. Het Ikonenmuseum kan ik iedereen van harte aanraden. Ook het nabijgelegen Stedelijk Museum is zeker de moeite waard. In het andere Stedelijk Museum (te Amsterdam) zijn een paar werken van Malevitsj te zien. Wanneer komt er eigenlijk weer eens een overzichtstentoonstelling van zíjn werk?

Een reactie achterlaten

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *