Recensie: Goede Hoop (met een Valse Start) in het Rijksmuseum

De geschiedenis van Zuid-Afrika is een complex verhaal. Er zijn tal van boeken over verschenen. Uit de hand van Afrikaners, maar ook uit de hand van Engelsen en Nederlanders. Nederland heeft een lange tijd een bijzondere relatie met Zuid-Afrika gehad en het Rijksmuseum doet met de onlangs geopende tentoonstelling “Goede Hoop. Zuid-Afrika en Nederland vanaf 1600” een poging de geschiedenis van Zuid-Afrika en de relatie met Nederland inzichtelijk te maken.

Jan van Riebeeck en representativiteit

Dat de tentoonstelling in 1600 begint, is eigenlijk even slikken. Waarom heeft het Rijksmuseum ervoor gekozen om de tentoonstelling zo ongeveer te laten beginnen bij het bezoek van Jan van Riebeeck aan de Kaap (lees: het begin van de kolonisatie)? Heeft een bezoeker van een tentoonstelling over een ver land met zo’n ingewikkelde historie geen voorkennis nodig? Over de oorspronkelijke bewoners, de Khoikhoi, wordt bijna niet gerept. In de eerste zaal liggen een paar poststenen van Engelse, Franse en Nederlandse handelsreizigers en slechts enkele objecten van de Khoikhoi. De “Europese objecten” zijn trouwens hoger opgesteld. Toeval?

Wat mij betreft dus een valse start, wat de tentoonstelling “Goede Hoop” betreft. Het zal de bezoeker opvallen dat ook verder in de tentoonstelling nauwelijks objecten van oorspronkelijke bewoners en de latere slaven te vinden zijn. Ik kan me voorstellen dat er nu eenmaal minder niet-Europese objecten beschikbaar zijn, maar daardoor ontstaat wel een uitermate verstoorde balans in representativiteit.

De Boeren…

De objecten die te zien zijn, zijn desalniettemin prachtig en vertellen vooral het verhaal van de Boeren, de afstammelingen van de Nederlandse kolonisators. Nederlandse meubels, een statenbijbel, prenten en foto’s. Een paar keer wordt de slavernij ter sprake gebracht, maar ik heb als bezoeker niet het idee dat dit het centrale thema is.

Meubels van Afrikaners, bovenop het bureau een dikke Statenbijbel.

Dit bijzondere volkje zal nu waarschijnlijk niet dezelfde sympathie wekken als destijds. De tentoonstelling lijkt die band met Nederland af te doen als een rariteit, maar toch zijn daar heel veel sociaal-historische redenen voor. Wie daar meer over wil weten raad ik van harte het boek “De Boerenoorlog” van Martin Bossenbroek aan.

…en de Boerenoorlog

Over deze ingewikkelde oorlog(en) valt heel veel te vertellen. Het Rijksmuseum heeft er echter voor gekozen slechts een klein deel van de tentoonstelling aan de bloedige oorlog te wijden. Ook hierbij wordt de oorlog weer vanuit het Nederlandse perspectief verteld: interessant, maar het Afrikaner of Engelse perspectief is minstens zo interessant. En wat te denken van alle zwarten die aan de kant van de Boeren (gedwongen) meevochten en ook in concentratiekampen – ja, die waren daar – werden opgesloten?

Die Boerenoorlog maakte onder een groot deel van de Nederlandse bevolking de Engelsen gehaat en de Duitsers geliefd. Veel Duitsers, Ieren en Nederlanders vochten namelijk zij aan zij met de Boeren tegen de Engelsen. Deze sympathie bleef zeker tot de Eerste Wereldoorlog en ik durf zelfs te stellen dat veel van dit sentiment in het interbellum nog niet verdwenen was.

Apartheid

Indrukwekkend om de beelden van de Apartheid te zien. Ook enkele illustrerende foto’s van Ed van der Elsken – hé, daar is hij weer! – hangen op zaal. Door de zaal heen hangen grote, schreeuwende kreten, die de bezoeker prikkelen en langzaam naar het apartheid-vraagstuk toewerken. Maar even lijkt het alsof Nederland aan het einde van de eenentwintigste eeuw volledig tegen Apartheid was – dit was echter absoluut niet het geval.

goede hoop affiches
Nederlandse protestaffiches tegen de Apartheid.

Ik ben het daarom ook niet eens met de goede kritieken die het Rijksmuseum vanuit de media heeft ontvangen. De tentoonstelling laat naar mijn mening een geromantiseerd beeld zien van Zuid-Afrika, een geschiedenis zoals wij het in 2017 zouden willen zien. Goed; we hebben een gedeeld (slavernij-)verleden, maar het Rijksmuseum lijkt te bang te zijn voor debat om het hele verhaal te laten zien en snijdt zich daardoor weer net zo in de vingers als stilletjes de tekstbordjes te wijzigen.

Dappere poging

Het was een dappere poging de geschiedenis van Zuid-Afrika en de Nederlandse band met de Boeren in één tentoonstelling te verwerken. Echter wordt de materie voor de bezoeker zonder voorkennis hierdoor te complex en voor degenen die meer verdieping willen te oppervlakkig en te eenzijdig. In plaats van het aanmoedigen tot het vormen van een eigen standpunt door een breder beeld te schetsen van het verhaal, heeft het Rijks ervoor gekozen de bezoeker een onderdompeling te geven in haar eigen, Nederlandse, visie. Met zo’n complex verhaal – waarvan de gevolgen tot op de dag van vandaag in het land merkbaar zijn – lijkt het inspelen op gevoel niet wenselijk.

Ik proefde zelfcensuur en miste representativiteit en vind het kwalijk dat ik dat juist in een instituut als het Rijksmuseum moet meemaken. Of heb ik nu onredelijk veel kritiek op een goedbedoelde tentoonstelling? Heel veel objecten waren trouwens wél heel goed gekozen. En natuurlijk was daar ook dat prachtige gedicht van Ingrid Jonker te lezen:

Die kind wat dood geskiet is deur soldate by Nyanga

Die kind is nie dood nie
die kind lig sy vuiste teen sy moeder
wat Afrika skreeu skreeu die geur
van vryheid en heide
in die lokasies van die omsingelde hart

Die kind lig sy vuiste teen sy vader
in die optog van die generasies
wat Afrika skreeu skreeu die geur
van geregtigheid en bloed
in die strate van sy gewapende trots

Die kind is nie dood nie
nòg by Langa nòg by Nyanga
nòg by Orlando nòg by Sharpville
nòg by die polisiestasie in Philippi
waar hy lê met ’n koeël deur sy kop

Die kind is die skaduwee van die soldate
op wag met gewere sarasene en knuppels
die kind is teenwoordig by alle vergaderings en wetgewings
die kind loer deur die vensters van huise en in die harte
van moeders
die kind wat net wou speel in die son by Nyanga is orals
die kind wat ’n man geword het trek deur die ganse Afrika
die kind wat ’n reus geword het reis deur die hele wêreld

Sonder ’n pas

 

 

1 Reactie

Een reactie achterlaten

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *